Η Σίφνος κατέχει μοναδική θέση στο σύμπλεγμα των Δυτικών Κυκλάδων τόσο για το πανέμορφο τοπίο της όσο και για τον ξεχωριστά δομημένο χώρο της. Η κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική, τυπική στα περισσότερα Κυκλαδονήσια και αναμφίβολα μοναδική στο είδος της, βρίσκει εδώ την απόλυτη έκφρασή της.
Οι ομοιογενείς κυβιστικοί όγκοι, λουσμένοι από το έντονο φως, ξεδιπλώνονται αρμονικά πάνω στους λόφους και προσφέρουν ένα θέαμα σπάνιας ομορφιάς. Το τοπίο στις πλευρές του νησιού και όπου δεν υπάρχει οικιστική ανάπτυξη, καθορίζεται από άφθονες ξερολιθιές που ακολουθούν την μορφολογία του εδάφους 
διασπώντες τις επιφάνειες σε αλεπάλληλες, σχεδόν οριζόντιες, ζώνες. Έτσι, οριοθετούνται πολλές καλλιεργήσιμες εκτάσεις, κυρίως προσβάσιμες από αμέτρητα μονοπάτια. Διάσπαρτα είναι παντού τα μικρά αγροτικά οικήματα, οι γνωστές “θεμωνιές”. Σ’ αυτές διαμένουν περιοδικά κυρίως οι αγρότες κατά την περίοδο των εργασιών τους. Γενικότερα, οι αγροτικές αυτές κατοικίες είναι ιδιαίτερα διαδεδομένες στα νησιά. Πολλές από αυτές διαθέτουν αρκετούς βοηθητικούς χώρους ενώ απαραίτητη είναι στο εσωτερικό η λεγόμενη “πανωστριά”, δηλαδή το τζάκι. Στον περίγυρο της θεμωνιάς υπάρχει συνήθως το αλώνι, κυρίως λιθόστρωτο, για την σοδειά της χρονιάς. Κοντά στις θεμωνιές, υπάρχουν αρκετοί περιστεριώνες που βρίσκονται στην άκρη των χωραφιών και σε βραχώδεις περιοχές για να μην καταπατούν έστω και σπιθαμή γης που είναι καλλιεργήσιμη. Οι περιστεριώνες αυτοί ομορφαίνουν το χώρο με την ιδιότυπη κατασκευή τους. Σε επίκαιρες θέσεις, κοντά στα οιιστικά σύνολα, βρίσκονται αρκετοί ανεμόμυλοι, εξαίρετα δείγματα λαϊκής αρχιτεκτονικής.
Οι παραδοσιακοί οικισμοί του νησιού βρίσκονται στο εσωτερικό του και αποτελούν ένα σχεδόν αδιάσπαστο σύμπλεγμα 7 χωριών που βρίσκονται το ένα ακριβώς δίπλα το άλλο. Πρόκειται για τα χωριά Εξάμπελα, Καταβατή, Απολλωνία, Πάνω Πετάλι, Αρτεμώνας, Αϊ Λούκας και Κάτω Πετάλι, που είναι περισσότερο αυτόνομα στο χώρο. Τελείως αυτόνομη θέση επίσης κατέχει ο οικισμός του Κάστρου.Η οργάνωση και η εξέλιξη των κεντρικών οικισμών ανάγεται στα τελευταία χρόνια την Τουρκοκρατίας και πήρε ολοκληρωμένη μορφή τον 19ο αιώνα, όταν πρωτεύουσα του νησιού γίνεται η Απολλωνία. Η βασική πολεοδομική τους διάρθρωση γίνεται γύρω από έναν κεντρικο πεζόδρομο, που διακλαδίζεται από τη μία και την άλλη πλευρά του σε δευτερεύοντες μικρότερους δρόμους. Στους παράδρομους αυτούς η διάταξη των σπιτιών είναι αρκετά ελεύθερη αλλά και συμπαγής. Την ανάγλυφη εικόνα του σιφναϊκού δομημένου περιβάλλοντος αναδεικνύουν μοναδικά τα λιτά και εντυπωσιακά συγχρόνως κυβόσχημα κτίσματα. Μοναδική αισθητική αξία έχουν εξάλλου τα πανέμορφα φροντισμένα πλακόστρωτα με τους ασπρισμένους αρμούς και τα βοηθητικά πεζούλια, όπου οι επισκέπτες μπορούν να αναπαυθούν.Τα σπίτια της Σίφνου είναι κατασκευασμένα από ντόπια κυρίως υλικά, πέτρα και ξύλο. Άφθονη είναι η χρήση του 
ντόπιου σχιστόλιθου στις τοιχοποΐες. Εσωτερικά και εξωτερικά οι τοίχοι είναι επιχρισμένοι με άμμο και ασβέστη που δίνουν αυτό το εντυπωσιακό λευκό, χαρακτηριστικό των Κυκλάδων. Ενδιαφέρον γνώρισμα των κατοικιών είναι το δώμα, μια σύνθετη κατασκευή για την κάλυψη των σπιτιών, ιδιαίτερη χαρακτηριστική.
Στη Σίφνο επικρατεί ο παραδοσιακός τύπος κατοικίας με λίγες παραλαγές. Ιδιαίτερα εντυπωσιακά είναι τα παλιά αρχοντικά, τα περισσότερα χτισμένα από επιφανείς Καστριανούς που έφυγαν από το Κάστρο ή από άλλους εύπορους Σίφνιους ντόπιους ή μετανάστες. Τα αρχοντικά είναι χτισμένα στο πρότυπο των αρχοντικών σπιτιών του Κάστρου ενώ αρκετά από αυτά, κατασκευασμένα κυρίως στο τέλος του 19ου αιώνα, εμφανίζουν έντονα νεοκλασικίζοντα στοιχεία χωρίς να αναιρείται όμως η παραδοσιακή μορφή τους.
Στο εσωτερικό τους, αποτελούνται κυρίως από μία σάλα και δύο κοιτώνες στο βάθος. Ο βασικός αυτός τύπος συναντάται σε διάφορες παραλλαγές με την προσθήκη άλλων βοηθητικών χώρων ή επιπλέον κύριων χώρων και κοιτώνων. Τον ίδιο σχεδόν τύπο διάρθρωσης ακολουθούν και τα μεσαία αστικά σπίτια του νησιού. Πολλά από τα παλιά αρχοντικά διαθέτουν ακόμη εξωτερικό μεγάλο υπαίθριο χώρο καγκελόφραχτο.
Απαραίτητο στοιχείο όμως της σιφναϊκής κατοικίας είναι η αυλή -κλεισμένη συνήθως από χαμηλή μάντρα- ή ο εξώστης, που βρίσκεται σε άμεση λειτουργική σχέση με το σπίτι. Πολλά σπίτια διαθέτουν τα χαρακτηριστικά “στεάδια¨, δηλαδή στεγασμένους υμιυπαίθριους χώρους μπροστά από την είσοδο ενώ συχνά, στο εσωτερικό κυρίως των σπιτιών, χρησιμοποιούνται όμορφα εγκάρσια τοξωτά ανοίγματα, οι “βόλτες”.
Το σιφναϊκό σπίτι χαρακτηρίζεται από απίστευτη απλότητα. Στο εσωτερικό του υπάρχουν αρκετοί χτιστοί πάγκοι, η απαραίτητη “πανωστριά”, δηλαδή το τζάκι, και τα άκρως αναγκαία έπιπλα. Απαραίτητες είναι οι γούρνες για το πλύσιμο των ρούχων και βέβαια οι στέρνες. Η πλαστική εικόνα των σιφναϊκών οικιών συμπληρώνεται από τα “γείσα”, τις μικρές κλίμακες που οδηγούν στο εσωτερικό τους και τους πανέμορφους “φλάρους”, δηλαδή τις καπνοδόχους. Οι φλάροι είναι συνήθως πήλινοι, απαντούν σε διάφορα σχήματα και αποτελούν πέρα από τη λειτουργική τους χρήση κι ένα θαυμάσιο διακοσμητικό στοιχείο.
Γενικότερα, θα μπορούσε να πει κανείς ότι η αρχιτεκτονική του νησιού προσφέρει στα μάτια του σύγχρονου επισκέπτη μια μοναδική αισθητική απόλαυση.
ΠΗΓΗ Τουρ. Οδηγός Σίφνου Το Απολλώνιο φως
